راهکارهای زیست‌فناورانه در القای متابولیت‌های ثانویه گیاهان دارویی تحت تنش‌های غیرزیستی

امانی, مینا; جلالی, محمدرضا; سبزی نوجه ده, محسن

doi:10.30470/jmpb.2026.2096465.1181

راهکارهای زیست‌فناورانه در القای متابولیت‌های ثانویه گیاهان دارویی تحت تنش‌های غیرزیستی

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

مینا امانی ¹

محمدرضا جلالی ²

محسن سبزی نوجه ده ³

¹ دانشجوی دکتری تخصصی گروه علوم و مهندسی باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران،

² دانش آموخته کارشناسی ارشد گروه علوم و مهندسی باغبانی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

³ دانشیار گروه منابع طبیعی و جنگلداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی اهر، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.

10.30470/jmpb.2026.2096465.1181

چکیده

بخش عظیمی از داروهای مورد استفاده بشر، مستقیماً یا به طور غیرمستقیم از متابولیت‌های ثانویه گیاهی استخراج می‌شوند. این ترکیبات پیچیده، که شامل دسته‌هایی چون آلکالوئیدها، فلاونوئیدها، ترپن‌ها و ترکیبات فنولی هستند، خواص درمانی قابل توجهی از خود نشان داده‌اند؛ از جمله اثرات ضدسرطانی، ضدباکتریایی، ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی قدرتمند. با این حال، روند افزایشی فشارهای محیطی، تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع طبیعی، بسیاری از گونه‌های گیاهی، به‌ویژه گیاهان دارویی ارزشمند، را در معرض خطر انقراض قرار داده است. این وضعیت، استخراج سنتی و مستقیم این ترکیبات از طبیعت را به یک رویکرد ناپایدار و غیرقابل اتکا تبدیل کرده است. در چنین شرایط بحرانی، دانش زیست‌فناوری گیاهی، به ویژه تکنیک‌های کشت بافت، به عنوان راهکاری نویدبخش ظهور کرده است. روش‌هایی مانند کشت تعلیقی سلول‌های گیاهی، کشت کالوس، تولید ریشه‌های مویین توسط باکتری Agrobacterium rhizogenes، مهندسی متابولیک ژنتیکی گیاهان و استفاده از سیستم‌های بیوراکتور پیشرفته، امکان تولید انبوه، کنترل‌شده و پایدار این متابولیت‌های ثانویه را در محیط آزمایشگاهی فراهم می‌کنند. علاوه بر این، این روش‌ها کنترل دقیقی بر کیفیت و خلوص محصول نهایی ارائه می‌دهند و از آلودگی‌های احتمالی که در فرآیندهای استخراج سنتی رخ می‌دهد، جلوگیری می‌کنند. در مجموع، توسعه و به‌کارگیری این استراتژی‌های زیست‌فناوری، نه تنها به حفظ تنوع زیستی کمک شایانی می‌کند، بلکه می‌تواند برای تأمین پایدار و اقتصادی نیازهای دارویی و صنعتی جوامع در آینده استفاده شود.

کلیدواژه‌ها

ترکیبات زیست فعال

فیزیولوژی گیاهی

کشاورزی پایدار

مسیرهای متابولیکی

موضوعات