مروری بر پیشینه زیست فناوری با تمرکز بر ترکیبات دارویی فعال زیستی در گیاه دارویی گل گاوزبان ایرانی Echium amoenum Fisch. & C.A.Mey

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد بیوتکنولوژی- تولید و ژنتیک گیاهی ، دانشگاه زنجان

2 دانشیار گروه ژنتیک و به نژادی، دانشگاه زنجان

3 دانشیارگروه پژوهشی زیست فناوری پژوهشکده فناوریهای نوین زیستی دانشگاه زنجان

چکیده
گیاه گل گاوزبان که عموما به نام گل گاوزبان ایرانی شهرت دارد با نام علمی Echium amoenum  Fisch. & C.A.Mey از گیاهان دارویی مهم، شناخته شده، رایج و پر مصرف در حافظه دارویی بشری بوده و در فرهنگ ها و فولکلورهای مختلف  به‌ویژه در ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. به‌نظر می‌رسد این گیاه بعد از آویشن در لیست گیاهان پرمصرف کشور ایران باشد. در سراسر جهان، گل‌ها و برگ‌های E. amoenum برای اهداف دارویی همچون درمان استرس، بیماری‌های قلبی عروقی، مقوی، آرام‌بخش و در درمان سرفه و مشکلات ریوی استفاده می‌شوند. این گیاه بومی مناطق محدودی از بخش‌های شمالی و شمال غربی ایران و قفقاز بوده و در بسیاری از مناطق اروپا، غرب آسیا و آمریکای شمالی می‌روید و اغلب به‌صورت وحشی در کناره‌ی رودخانه‌ها دیده می‌شود. گاوزبان ایرانی یکی از باارزش‌ترین و محبوب‌ترین گیاهان دارویی در ایران محسوب می‌شود. تیره گاوزبان ( Boraginaceae) دارای بیش از 130 جنس و 2300 گونه می‌باشد. جنس Echium  شامل 67 گونه است. بر‌اساس تحقیقات جهانی، گل گاو‌‌زبان ایرانی حاوی ترکیبات طبیعی زیست‌ فعالی است که دارای اثرات سلامت بخشی مانند: ضد‌اکسیدانی، ضدباکتریایی، ضدویروسی، ضددیابتی، ضدالتهابی، تسکینی و تنظیم‌کننده سیستم ایمنی می‌باشد. در طب سنتی از گلبرگ‌های این گیاه به‌عنوان مدر، مسکن، معرق و کاهنده فشار‌خون استفاده می‌شود. عمدتاً پلی‌فنول‌ها، اسید رزمارینیک و فلاونوئیدها به‌عنوان ماده اصلی این گیاه می‌باشد این گیاه دارای بذور غنی از اسیدهای چرب ضروری آلفا لینولنیک و گامالینولنیک بوده که از‌جمله اسیدهای چرب ضروری مورد نیاز در ساختار پروستاگلاندین‌های دخیل در سنتز دیواره میلین عصبی بوده و به‌همین‌جهت در تهیه مکمل‌های دارویی برای پیشگیری از بیماری‌های عصبی همچون ام‌اس (M.S) به‌کار می‌رود. تنوع ژنتیکی و نیز استفاده از روش‌های زیست فناوری همچون کشت سلول و کشت کالوس در این گیاه یکی از راه های تولید متابولیت‌های ثانویه است که توسط محققین متعددی مورد مطالعه قرار گرفته است که در این مقاله بدان پرداخته شده است.  بیشتر تحقیقات انجام شده  بخش ریزازدیادی برپایه محیط غذایی موراشیق و اسکوگ بوده و بیشتر هورمون‌های مورد استفاده هورمون‌های   2، 4-دی کلروفنوکسی استیک اسید،  نفتالین اسید استیک و 6- بنزیل آمینوپورین  و یا ترکیبی از این هورمون‌ها  انجام شده است.  

کلیدواژه‌ها