زیست فناوری گیاهان دارویی

چکیده جنس آویشن (Thymus ssp) ازجمله گیاهانی با پراکنش مدیترانه‌ای می باشد این گیاه حدود ۳۵۰ گونه دارد و در ایران ۱۴ گونه گیاه معطر و چند ساله دارد که بیشتر در مناطق کوهستانی رشد می کند و با دارا بودن بیش از 20 نوع ترکیب شیمیائی عمده شناخته‌شده تاثیر مهمی در درمان و سلامت و صنایع مختلف دارد. درصد اسانس آویشن بین 0.8 تا 1.4 متغیر می باشد و بیشترین اجزاء آن شامل ترکیبات فنلی، مونوترپن‌ها و سسکوئی‌ترپن‌ها می‌باشد. تیمول جزء اصلی ترکیبات فنلی در گیاه آویشن است. از برگ آویشن در فرآورده های غذایی و همچنین از اسانس گیاه در نوشیدنی‌ها و صنایع دارویی, بهداشتی و آرایشی استفاده متنوعی می‌شود. روغن آویشن دارای خواصی نظیر ضد اسپاسم, بادشکن, ضدقارچی, ضد باکتریایی, ضدعفونی کننده, ضد کرم, ضد رماتیسم, خلط آور, آنتی اکسیدان, نگهدارنده طبیعی غذا و تأخیر دهنده پیری پستانداران می باشد. اسانس آویشن از جمله ده اسانس معروف می باشد که جایگاه خاصی در تجارت جهانی دارد در این پژوهش مروری کلی بر تحقیقات و یافته های علمی بویژه گونه ها و تنوع مورفولوژیکی و فیتوشیمیایی جنس آویشن می باشد تا کنون تحقیقات زیادی بر روی این جنس صورت گرفته است ولی به لحاظ تنوع بالای گونه های این جنس و همچنین اثرات اقلیمی و اکولوژیک متنوع و زیر گونه های فراوان ویژگی‌های فیتوشیمیایی بسیار متنوع در این جنس جمع بندی مناسبی در این خصوص وجود ندارد امید است با جمع بندی یافته های محققین بتوان افقی جدید در بررسی گونه های اندمیک ایران و ارقام پربازده جهانی گشود.

چکیده با توجه به رشد روزافزون تقاضا برای گیاهان دارویی و اهمیت فزاینده آن‌ها در جامعه جهانی، مطالعه حاضر به بررسی ترکیبات شیمیایی اسانس و محتوای فنولی اندام‌ گل و برگ گیاه Stachys schtschegleevi (پولک) از خانواده نعناعیان، پرداخته است. نمونه‌های گیاهی از منطقه جلفا جمع‌آوری شده و اسانس‌ها با استفاده از دستگاه کلونجر استخراج گردید. آنالیز ترکیبات شیمیایی اسانس‌ها با استفاده از کروماتوگرافی گازی (GC) و کروماتوگرافی گازی متصل به طیف‌سنج جرمی (GC-MS) انجام شد. نتایج نشان داد که درصد اسانس در اندام گل 39 درصد بیشتر از برگ بود و تجزیه و تحلیل اسانس‌ها منجر به شناسایی 61 ترکیب در گل (39/98 درصد از کل ترکیبات) و 49 ترکیب در برگ (73/98 درصد از کل ترکیبات) گردید. و ترکیبات غالب در اندام گل شامل germacrene D (69/20 درصد)، α-cadinol (51/9 درصد)، α-muurolene (16/7 درصد)، n-hexadecanoic acid (93/5 درصد)، thymol (41/5 درصد)، spathulenol (77/4 درصد)، α-pinene (62/4 درصد) و β-pinene (4 درصد) بود و همچنین ترکیبات غالب اسانس برگ پولک شامل α-pinene (98/12 درصد)، germacrene D (92/11 درصد)، α-cadinol(90/7 درصد)، thymol (91/6 درصد)، n-hexadecanoic acid (82/4 درصد)، spathulenol (44/4 درصد) و α-muurolene (22/4 درصد) بودند. ارزیابی ترکیبات فنولی نشان داد که میزان فنل کل و فلاونوئید در گل (8/81 و 5/3 میلی‌گرم بر گرم عصاره خشک) بیشتر از برگ (10/56 و 3 میلی‌گرم بر گرم عصاره خشک) بود. بنابراین، اندام گل پولک به دلیل داشتن درصد اسانس بالاتر و غنای بیشتر در ترکیبات فنولی، برای کاربردهای صنعتی، به‌ویژه در زمینه اسانس‌گیری، مناسب‌تر از اندام برگ محسوب می‌شود.

چکیده استفاده بی‌رویه و غیراصولی از ترکیبات ضدمیکروبی، سبب بروز سویه‌های نوپدید مقاوم به داروهای رایج شده‌اند. به همین دلیل ضروری است منابع جدیدی برای مبارزه با عوامل بیماری‌زای میکروبی، کشف و معرفی گردد. هدف این مطالعه بررسی اثر ضدباکتریایی عصاره اتانولی برگ کنار بر چهار باکتری اشریشیا کلی، استافیلوکوکوس اورئوس، استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس و کورینه‌باکتریوم گلوتامیکوم می‌باشد. غربال‌گری اولیه اثر ضدباکتریایی عصاره برگ کنار با روش انتشار دیسک انجام شد. در گام بعد، حداقل غلظت مهارکنندگی با استفاده از روش رقت‌سازی در میکروپلیت تعیین گردید و حداقل غلظت کشندگی نیز با کشت میکروبی مشخص شد. بر اساس نتایج، بیشترین اثر ضدباکتریایی عصاره برگ کنار بر کورینهباکتریوم گلوتامیکوم مشاهده شد. نتایج آزمون رقت‌سازی در میکروپلیت نشان داد که حداقل غلظت مهار کنندگی برای تمامی باکتری‌ها به جز اشریشیا کلی، غلظت 75 میلی‌گرم بر میلی لیتر عصاره می‌باشد. کمترین درصد زندهمانی در کورینه‌باکتریوم گلوتامیکوم و استافیلوکوکوس اپیدرمیدیس مشاهده شد. حداقل غلظت کشندگی دو باکتری اشاره شده برابر با 150 میلی گرم بر میلی‌لیتر بود. در مقابل، غلظت 300 میلی گرم بر میلی‌لیتر به عنوان حداقل غلظت کشنده اشریشیا کلی تعیین گردید. نتایج این پژوهش نشان داد عصاره اتانولی برگ کنار دارای خاصیت ضدباکتریایی قابل توجه بخصوص بر باکتری‌های گرم مثبت مورد مطالعه در این پژوهش داشت و می‌توان از عصاره اتانولی برگ کنار به عنوان منبع طبیعی برای توسعه داروهای ضدباکتریایی جدید استفاده کرد.

چکیده گیاهان دارویی به واسطه داشتن ترکیبات زیست فعال مانند فنل‌ها و فلاونوئیدها، به عنوان منابع مهم ضداکسایشی شناخته می‌شوند که می‌توانند در پیشگیری و درمان بسیاری از بیماری‌ها موثر باشند. ترکیبات فنلی و فلاونوئیدی به دلیل داشتن خواص ضداکسایشی، ضدالتهابی و ضدسرطانی، توجه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده‌اند. روش‌های استخراج عصاره گیاهان، به ویژه نوع حلال، درصد حلال و زمان استخراج، تاثیر قابل‌توجهی بر میزان و نوع ترکیبات استخراج شده دارند. در این پژوهش تاثیر روش‌های مختلف استخراج شامل خیساندن و امواج فراصوت، نوع و غلظت حلال (اتانول و متانول در غلظت‌های 50 و 70 درصد) و زمان استخراج (5 و 10 دقیقه) بر محتواهای فنل و فلاونوئید کل و خاصیت ضداکسایشی عصاره‌های گیاهان خرفه و میوه و برگ کنار مورد بررسی قرار گرفت. برای آنالیز آماری از آزمایش‌های فاکتوریل بر پایه طرح کاملا تصادفی با دو تکرار استفاده شد. نتایج نشان داد که بیشینه محتوای ترکیبات فنلی در عصاره گیاه خرفه با استفاده از روش خیساندن و حلال متانول 70% و زمان استخراج پنج دقیقه به دست آمد. همچنین، بیشترین محتوای فلاونوئید کل در عصاره برگ کنار در شرایط مشابه به دست آمد. در مورد فعالیت ضداکسایشی، بیشترین فعالیت در عصاره برگ کنار با استفاده از حلال اتانول 70% و زمان استخراج 10 دقیقه به دست آمد. این مطالعه نشان داد که بهینه‌سازی شرایط استخراج می‌تواند به طور قابل‌توجهی بر کارایی استخراج ترکیبات مفید از گیاهان دارویی تاثیر بگذارد و موجب تولید عصاره‌هایی با خواص ضداکسایشی قوی‌تر شود.

چکیده به‌منظور ارزیابی پاسخ‌های فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی گیاهچه اکوتیپ‌های مختلف گیاه دارویی کبر (Capparis spinosa L.) به تنش خشکی، آزمایشی در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در شرایط آزمایشگاهی در سال 1402 در آزمایشگاه تجزیه کیفی بذر مؤسسه تحقیقات ثبت و گواهی بذر و نهال کرج اجرا گردید. در این مطالعه، بذرهای متعلق به نه اکوتیپ بومی کبر شامل استان اردبیل (مغان)، استان البرز (کرج)، استان ایلام (مهران)، استان خراسان شمالی (بجنورد)، کرمانشاه (دالاهو) و خوزستان (رامهرمز، هندیجان، ماهشهر و اهواز) مورد ارزیابی قرار گرفتند. تنش خشکی با استفاده از پلی‌اتیلن گلیکول 6000 در سطح پتانسیل اسمزی 6- بار اعمال گردید. نتایج نشان داد که تنش خشکی موجب افزایش معنی‌دار مالون‌دی‌آلدئید از حدود 5/6 به 3/11 نانومول بر گرم وزن تر و پراکسید هیدروژن از 1/3 به 0/6 میکرومول بر گرم وزن تر گردید، در حالی‌که کلروفیل کل از 35/0 به 21/0 میلی‌گرم بر گرم وزن تر کاهش یافت. در مقابل، محتوای پرولین (7/12 تا 8/45 میکروگرم بر گرم وزن تر)، فنل کل (6/2 تا 6/3 میلی‌گرم گالیک اسید بر گرم وزن تر) و ظرفیت آنتی‌اکسیدانی (38 تا 47 درصد مهار DPPH) افزایش معنی‌داری نشان دادند. مقایسه اکوتیپ‌ها نشان داد که در شرایط بدون تنش، اکوتیپ‌های کرج و مغان دارای بیشترین پایداری فیزیولوژیکی بودند، در حالی‌که تحت تنش خشکی اکوتیپ‌های ماهشهر و هندیجان با دارا بودن کمترین شاخص‌های آسیب اکسیداتیو و بیشترین تجمع ترکیبات حفاظتی به‌عنوان اکوتیپ‌های متحمل معرفی شدند. به‌طور کلی، نتایج بیانگر نقش کلیدی سیستم آنتی‌اکسیدانی و تنظیم اسمزی در سازگاری گیاه کبر به شرایط خشکی می‌باشد.

چکیده گیاهان تنوع عظیمی از متابولیت‌های ثانویه را با ترکیب شیمیایی پیچیده‌ای سنتز می‌کنند که نه تنها ارزش دارویی دارند بلکه در مبارزه گیاهان با تنش‌های زیستی و غیر زیستی نیز مهم هستند. هدف از این مطالعه اثر تیمار شوک حرارتی بر تولید متابولیت-های ثانویه در پینه‌ گیاه سرخارگل می‌باشد. به منظور انجام این تحقیق بذر‌های گیاه سرخارگل در محیط کشت MS رشد داده شدند و سپس قطعات جداکشت ریشه از گیاهچه‌های 45 روزه تهیه و در محیط کشت MS حاوی غلظت‌های مختلف 5/0 و 1 میلی‌گرم در لیتر 2,4-D و Kin کشت شدند. تیمار شوک حرارتی در دمای 35 درجه سانتی‌گراد و به طور روزانه در مدت زمان-های مختلف (10، 20، 30، 40 ، 50 و 60 دقیقه) بر روی پینه‌های دوماهه اعمال شد. پس از یک هفته نمونه‌ها جمع‌آوری و سنجش‌های مختلف بیوشیمیایی بر روی آن انجام شد. نتایج نشان داد که بیشترین مقدار فنل کل، فلاونوئید کل، قند محلول، مالون دی‌آلدهید، شیکوریک‌اسید، کلروژنیک‌اسید و کافئیک‌اسید در نمونه‌هایی که به مدت 60 دقیقه در دمای 35 درجه سانتی-گراد تیمار شده بودند، مشاهده شد. ازطرفی دیگر داده‌های حاضر نشان داد که تیمار شوک حرارتی سبب افزایش معنی‌دار فعالیت آنزیم کاتالاز و پراکسیداز در مقایسه با شاهد شده، اما بین انواع تیمارها تفاوت معنی‌داری وجود ندارد. نتایج حاضر نشان می‌دهد که با اعمال تیمار شوک حرارتی می‌توان تولید متابولیت‌های ثانویه را در شرایط کشت بافت در گیاه سرخارگل افزایش داد.

چکیده با توجه به ارزشمندی گیاه بادرشبویه (Dracocephalum moldavica L.) از خانواده نعناعیان در صنایع مختلف غذایی و دارویی، پژوهش حاضر به‌صورت طرح کرت‌های دوبار خرد شده در قالب بلوک‌های کامل تصادفی با 3 تکرار بصورت گلدانی تحت شرایط مزرعه طی سال‌های 1402-1403 انجام شد. در این تحقیق سطوح تنش خشکی (D) ]میزان تبخیر از تشت تبخیر کلاس A در سه سطح ظرفیت مزرعه (D1)، 50 درصد (D2) و 75 درصد تخلیه رطوبتی (D3)[ به عنوان کرت‌های اصلی، سطوح پلیمر سوپر جاذب (S) ]استفاده (S1) و عدم استفاده (S2)[ در کرت‌های فرعی و 15 ترکیب محلول‌پاشی (F) ] در کرت‌های فرعی فرعی قرار گرفتند. نتایج به‌دست آمده نشان‌دهنده اثرگذاری معنی‌دار تیمارهای مورد استفاده بر صفات مورد ارزیابی بود. بیشترین مقادیر وزن خشک اندام هوایی (43/54 گرم در گیاه)، کل فنل (22/1 میلی‌گرم در کیلوگرم وزن تر)، کل کلروفیل (55/2 میلی‌گرم در گرم وزن تر)، عنصر روی در ساختار هوایی (12/68 میکروگرم در گرم ماده خشک)، آهن ساختار هوایی (67/75 میکروگرم در گرم ماده خشک) و اسانس (12/1%)، بواسطه استفاده از تیمارهای کود گرومور بویژه گرومور 1 (20-20-20) در ترکیب با کودهای روی و آهن در شرایط رطوبتی 25 درصد تبخیر از تشت تبخیر بدست آمد. با توجه به نتایج حاصل از تحقیق، کاربرد کود کامل گرومور1+آهن+روی، به عنوان مؤثرترین تیمار برای افزایش صفات مورفوفیزیولوژیکی و کمیت کیفیت اسانس گیاه بادرشبویه، تحت شرایط اقلیمی مشابه می‌تواند توصیه شود.

چکیده  شمعدانی عطری گیاهی بوته‌ای و چند ساله است که متعلق به خانواده Geraniaceae و بومی کشور آفریقای جنوبی می‌باشد و  به‌دلیل کاربرد گسترده اسانس ارزشمند این گیاه در صنایع مختلف سطح زیر کشت وسیعی از این گیاه در جهان وجود دارد، ترکیبات شیمیایی این گیاه بسیار پیچیده و متعدد و حاوی بیش از صد ترکیب ترپنی و سسکوئی‌ترپنی مانند سیترونلول، ژرانیول و لینالول ، ایزومنتون و  ژرماکرون D می باشد که مسئول خواص به‌ترتیب ضد میکروبی و آرام‌بخشی، ضد‌التهاب و آنتی‌اکسیدانی و ضد‌قارچ و ضد‌اضطراب و ضد‌دیابتی و ضد‌تومور می‌باشند که مقدار و درصد آن‌ها در شرایط مختلف محیطی و زراعی متغیر است، روش‌هایی  مناسب کشت و تولید گیاه و استفاده از روش‌های نوین کشت بافت، مهندسی ژنتیک  و استفاده از فناوری‌های جدید در استخراج و استحصال مواد موثره به‌ویژه اسانس‌ها می‌توانند به بهبود کیفیت و کمیت اسانس این گیاه کمک کنند. با این حال، تحقیقات بیشتری برای بررسی تأثیر عوامل محیطی و ژنتیکی بر ترکیبات اسانس و هم‌چنین توسعه روش‌های نوین استخراج و بهینه‌سازی ترکیبات فعال مکانیسم‌های دقیق اثرات درمانی این گیاه و ارزیابی ایمنی آن در کاربردهای بالینی مورد نیاز است، درصد اجزای اسانس شمعدانی عطری می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند زمان برداشت، فصل و شرایط محیطی و روش استخراج اسانس تغییر کند. شناخت این تغییرات می‌تواند به بهبود روش‌های کشت و پرورش این گیاه و بهینه‌سازی تولید اسانس کمک نماید این مقاله با مروری بر مقالات و منابع سعی در آشنایی هر چه بیشتر روش‌های نوین فناورانه در تولید و فرآوری این گیاه و کاربردهای آن نموده است.

چکیده تنش شوری به‌عنوان یکی از چالش‌های اصلی کشاورزی، با تجمع یون‌های سدیم و کلر در خاک، جذب آب و مواد مغذی را مختل کرده و موجب کاهش رشد و عملکرد گیاهان می‌شود. این تنش از طریق ایجاد استرس اکسیداتیو به سلول‌های گیاه آسیب زده و فرآیندهای متابولیکی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در این پژوهش، تأثیر سطوح مختلف شوری (۰، ۲.۵ و ۵ دسی‌زیمنس بر متر) و محلول‌پاشی سالیسیلیک اسید (۰، ۰.۵ و ۱ میلی‌مولار) بر گیاه خرفه در قالب طرح کاملاً تصادفی بصورت فاکتوریل با سه تکرار بررسی شد. نتایج نشان داد که شوری رشد گیاه را کاهش داده و محتوای کلروفیل a و b را تحت تأثیر قرار داد، اما کاربرد سالیسیلیک اسید (۱ میلی‌مولار) با بهبود جذب پتاسیم، اثرات منفی شوری را تعدیل کرد. همچنین، اگرچه شوری موجب افزایش تجمع سدیم و کلر شد، سالیسیلیک اسید با کاهش استرس اکسیداتیو و حفظ عملکرد فتوسنتزی، تحمل گیاه را بهبود بخشید. در نهایت، این مطالعه نشان می‌دهد که سالیسیلیک اسید می‌تواند به‌عنوان یک راهکار مؤثر برای افزایش مقاومت گیاه خرفه در شرایط شوری مورد استفاده قرار گیرد.

چکیده گیاه دارویی سیر (Allium sativum L.) به دلیل سنتز آلیسین، یک مولکول دفاعی که فعالیت‌های بیولوژیکی مختلفی از خود نشان می‌دهد، شناخته شده است. طب سنتی به دلیل طیف وسیعی از اثرات سیر، از این گیاه دارویی برای کاهش بیماری‌های متعدد استفاده می‌کند. آلیسین در طی برش در سیر در اثر فعالیت آنزیم آلیناز از آلئین تولید شده و بر روی گروه وسیعی از میکرارگانیسم‌ها موثر می‌باشد. آلیسین در طبیعت آبگریز است، می تواند به طور موثر از غشای سلولی عبور کند و به عنوان یک گونه سولفور فعال در داخل سلول ها رفتار می کند. این مولکول فیزیولوژیکی فعال با توانایی اکسید کردن گروه های تیول گلوتاتیون و بین باقی مانده های سیستئین در پروتئین‌ها است. آلیسین از نظر فیزیولوژیکی در سلول‌های میکروبی، گیاهی و پستانداران فعال است. آلیسین به روشی وابسته به دوز می‌تواند از تکثیر باکتری‌ها و قارچ‌ها جلوگیری کند یا سلول‌ها را کاملاً بکشد، علاوه بر این، در رده‌های سلولی پستانداران، از جمله سلول‌های سرطانی، آلیسین باعث مرگ سلولی و مهار تکثیر سلولی می‌شود. در گیاهان آلیسین از جوانه زنی بذر جلوگیری و رشد ریشه را کاهش می‌دهد. بررسی نشان داد که آلیسین دارای طیف وسیعی از فعالیت‌های دارویی است. آلیسین دارای خاصیت ضد میکروبی، آنتی اکسیدانی، ضد سرطانی، توانایی کاهش بیماری‌های قلبی و عروقی، بهبود سیستم ایمنی بدن و تنظیم قند خون می‌باشد. عملکرد ضد میکروبی و آنتی اکسیدانی آلیسین به دلیل واکنش آلیسین با گروه تیول آنزی

چکیده پروانش (Catharanthus roseus) یکی از گیاهان دارویی مهم است که به دلیل دارا بودن آلکالوئیدهایی مانند وین‌بلاستین و وین‌کریستین، توانایی بالایی در مهار تقسیم سلولی دارد و می‌تواند به‌عنوان جایگزین کلشی‌سین در برنامه‌های پلی‌پلوئیدی‌سازی استفاده شود. هدف این پژوهش بررسی تأثیر عصاره‌های آبی و اتانولی برگ پروانش بر تقسیم سلولی در سلول‌های مریستمی ریشه پیاز (Allium cepa) بود. عصاره‌ها در چهار غلظت (۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰درصد) تهیه و به پیاز اعمال شدند. آزمایش به صورت کاملاً تصادفی و فاکتوریل با سه تکرار انجام شد. صفات مورد بررسی شامل طول و تعداد ریشه، زمان ریشه‌زایی، شاخص میتوز، شاخص‌های فازی، تعداد کروموزوم‌ها و ناهنجاری‌های سیتولوژیکی نظیر چندهسته‌ای شدن و پل کروماتیدی بود. نتایج نشان داد که با افزایش غلظت عصاره، طول ریشه کاهش یافت و ریشه‌زایی در عصاره اتانولی کندتر شد، به‌طوری که بیشترین تأخیر در غلظت 100درصد مشاهده گردید. بیشترین شاخص پروفاز در ۲۰درصد عصاره هر دو نوع و بیشترین شاخص تلوفاز در 100درصد عصاره اتانولی ثبت شد. شاخص میتوز در ۲۰ و 50 درصد عصاره اتانولی به بالاترین میزان رسید. ناهنجاری‌های کروموزومی شامل چسبندگی، شکستگی و مضاعف‌شدگی عمدتاً در 50 درصد عصاره اتانولی مشاهده شد، در حالی که پل کروماتیدی فقط در 50 درصد عصاره آبی ثبت گردید. این یافته‌ها نشان می‌دهد که آلکالوئیدهای پروانش می‌توانند با تأثیر بر میتوز در برنامه‌های به‌نژادی و پلی‌پلوئیدی‌سازی گیاهان دارویی کاربرد داشته باشند.

چکیده بومادران‌ها گیاهانی متعلق به تیره کاسنی Asteraceae و جنس Achillea بوده که در جهان بیش از 115گونه از این جنس وجود دارد و دارای 19 گونه علفی در ایران می‌باشد که اغلب معطر هستند و حدود3 تا 4 گونه آن بصورت دارویی مصرف می گردد.با توجه به تغییرات ترکیبات مواد موثرۀ گیاهان در شرایط اقلیمی مختلف جهت بررسی ترکیبات شیمیایی بازده و کمیت و کیفیت اسانس سه گونه جنس بومادران شامل Achillea wilhelmsii C. Koch, Achillea tenuifolia Lam, Achillea millefolium در شرایط زنجان مورد بررسی قرار گرفت ،به منظور در ارتفاعات شمالی شهر زنجان پس از انتخاب نمونۀ مناسب گیاهی کل پیکرۀ رویشی گیاه در مرحلۀ تمام گل گیاه برداشت و پس از خشک شدن در شرایط سایه اتاق به شکل مخلوط همگن پودر شده و اسانس آن به روش تقطیر با آب استخراج گردید. سپس اجزاء تشکیل دهنده اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف نگار جرمی مورد شناسایی و اندازه-گیری مقدار اجزاء قرار گرفت. نتایج حاصل بیان داشت که اسانس حاصل از Achillea wilhelmsii C. Koch دارای رنگ زرد با بازده 89/0 درصد بود، نتایج GC-MS نشان داد که اسانس این گیاه در منطقه مورد نظر ازترکیب 106 ماده تشکیل شده است که 15 ترکیب نماینده 64/54 درصد کل اسانس بودند، در بررسی اسانس گیاه, Achillea tenuifolia Lam مشخص گردید که 20ماده 54.37درصد اسانس را تشکیل داده است همچنین اسانس گیاه Achillea millefolium دارای رنگ سفید با بازده 74/0 درصد بود که 47 ترکیب 81.05 درصداسانس را بخود اختصاص داد.

چکیده گیاه دارویی آرتیشو یا کنگر فرنگی (.Cynara scolymus L) گیاهی علفی، دیپلوئید و چند ساله است. این گیاه بومی حوزه‌ی مدیترانه بوده که به خانواده Asteracea تعلق دارد . کنگر فرنگی سرشار از پلی فنول ها، فلاونوئیدها، آنتوسیانین ها، ترکیبات فنلی، اینولین، کومارین ها، ترپن ها، فیبر رژیمی، آنزیم ها، پلی ساکاریدها، مواد معدنی و ویتامین ها است. به دلیل اثرات آنتی اکسیدانی و محافظ کبدی این گیاه که حاوی چربی بسیار کم و سطوح بالایی از مواد معدنی، ویتامین C، فیبر، اینولین، پلی فنل های هیدروکسی سینامات ها و فلاون ها است،.اما بیشترین ماده موثره آن می تواند مربوط به پلی‌فنل‌‌ها باشد که عمدتاً از اسیدهای مونو و دیکافئویل کوئینیک و فلاونوئیدها تشکیل شده است. اولین تحقیقات مرتبط با کشت بافت در این گیاه به سال1973برمیگردد. اولین گزارشات روی متابولیتهای ثانویه این گیاه روی سیناروپکرین بود که برای اولین بار به سال1960 توسط Suchy و همکارانش ثبت و گزارش شده است. بهینه سازی شرایط فیزیکی مختلف مانند دما، هوادهی، نور همزدن و عوامل شیمیایی مانند افزودن تنظیم‌کننده‌های رشد و پیش‌سازها به محیط‌های کشت برای تولید آزمایشگاهی این ترکیبات فعال شرح داده شده‌اند. علاوه بر این، کشت‌های ریشه‌های مویی تغییر شکل یافته، ناشی از عفونت Agrobacterium rhizogenes، به‌عنوان تکنیک مهمی برای به حداکثر رساندن تولید متابولیت‌های ثانویه در شرایط آزمایشگاهی مورد بحث قرار گرفته‌اند. در این پژوهش مروری کلی بر تاریخچه و روند زمانی تحقیقات بیوتکنولوژی نموده و مشکلات و ره آوردها و یافته های تحقیقاتی محققین جهان گردآوری گردیده است.

چکیده گیاه آرتیشو(Cynara scolymus L.)  با نام عمومی کنگر فرنگی، گیاهی چند ساله، علفی و از خانواده گل ستاره ای ها (Asteraceae) می باشد که هم خواص دارویی داشته و هم به عنوان علوفه مورد استفاده قرار می گیرد. به نظر می رسد سن گیاه و زمان برداشت اندام های گیاهی در کمیت و کیفیت محصولات گیاهی و مواد ثانویه آنها نقش مهمی دارد. به منظور بررسی اثر سن مزرعه یا گیاه بر برخی صفات فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و متابولیتهای ثانویه کنگر فرنگی، پژوهشی درقالب طرح کاملاً تصادفی ( با توجه به بررسیهای مقدماتی یکنواختی قطعات مورد مطالعه و نبود تاهمگونی فاحش)، با سه تکرار در مزرعه گیاهان دارویی پژوهشکده فناوریهای نوین زیستی دانشگاه زنجان انجام شد. با توجه به بررسیهای مقدماتی یکنواختی کامل قطعات مورد مطالعه)، دو مزرعه کنگر فرنگی یک ساله و دو ساله به عنوان تیمارهای آزمایش در نظر گرفته شدند. سپس از هرمزرعه، سه کرت به صورت تصادفی انتخاب و نمونه های گیاهی از چند بوته تهیه گردید. نتایج نشان داد، صفاتی مانند وزن خشک برگ، طول و عرض برگ، میزان رنگیزه های کلروفیلی و کاروتنوئیدی، پروتئین های محلول ریشه و کربوهیدرات های محلول ریشه در گیاهان دو ساله بیشتر از یک ساله بودند در حالیکه مقدار پروتئین های محلول برگ، کربوهیدرات های محلول برگ و نیز تعداد متابولیت های ثانویه با افزایش سن گیاه کاهش نشان دادند. ترکیباتی مانند دی متیل بوتادی انیل(18/26 %)، پنتاکوزا دی نوئیک اسید (24/21%)، اینوسیتول (97/10%) و تترامتیل اکتاهیدرونفتالن (61/9%) فراوان ترین ترکیبات تشکیل دهنده عصاره برگ در سال اول و سیلو اینوزیتول (01/59%)، متیل هگزا دکا تترا نوایت (46/20%)، ایزوپروپونیل متانول (2/5%) و گلوکوپیرانوز با 71/4% عمده ترین ترکیبات عصاره برگ گیاه آرتیشو در سال دوم بودند. بطور کلی با توجه به نتایج این تحقیق می توان گفت که سن گیاه اثرات قابل توجهی را بر صفات رشدی، بیوشیمیایی و به خصوص ترکیبات ثانویه گیاه آرتیشو دارد.

چکیده مرزه سهندی یکی از گیاهان خانواده نعناعیان و بومی ایران است که در شمال غرب و غرب کشور پراکندگی دارد.به عنوان ادویه و طعم دهنده مواد غذایی در صنایع کنسرو و نوشابه و فرآوری گوشت استفاده می شوداین گیاه اثرات دارویی داشته،آرام بخش و خواب آور می­باشد، به منظور بررسی ترکیبات اسانس در رویشگاه ارتفاعات  کوه بلقیس واقع در جنوب غرب استان زنجان  پس از انتخاب نمونۀ مناسب گیاهی  کل پیکرۀ رویشی گیاه در مرحلۀ تمام گل گیاه  برداشت و پس از خشک شدن در شرایط سایه اتاق به شکل مخلوط همگن پودر شده و اسانس آن به روش تقطیر با آب استخراج گردید. سپس اجزاء تشکیل دهنده اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف نگار جرمی(GC-MS) مورد شناسایی و اندازه­گیری مقدار اجزاء قرار گرفت. نتایج حاصل بیان داشت که اسانس حاصل از پیکرۀ رویشی خشک گیاه دارای رنگ سفید مایل به زرد با بازده 4/3 درصد بود، نتایج نشان داد که اسانس این گیاه در دامنه کوه بلقیس در ارتفاع مورد نظر از 46 ترکیب تشکیل شده است که 22 ترکیب نماینده 61/89 درصد کل اسانس بودند. مهمترین ترکیبات اصلی شناسایی شده و غالب در اسانس عبارتند از:  دی لیمونین(6.54%)، 1و8-سینئول (اکالیپتول) (67/16%)،ال-منتون(12/9)،4-کارن(78/5)، آلفاتریپنول(28/5)،پولگون(94/7) ،کارواکرول(02/6) بودند.یافته­های این پژوهش در خصوص گیاه مرزه سهندی برای اولین بار در زنجان نشان داد که ترکیب شیمیایی این گیاه بسیار پر تعداد و متنوع در شرایط اقلیمی مورد بررسی می باشد.

چکیده زعفران (Crocus sativus L.) یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی و چاشنی در جهان است. لذا به منظور بررسی اثر سن مزرعه بر برخی صفات فیزیولوژیکی و متابولیت‌های ثانویه زعفران، پژوهشی به صورت طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در مزرعه پژوهشی گیاهان دارویی دانشگاه زنجان اجرا گردید. در این پژوهش، سه مزرعه زعفران با سنین زیستی یک ‌‌ساله، دو ساله و پنج ‌ساله به عنوان تیمارهای آزمایش در نظر گرفته شدند. سپس از هر مزرعه، سه کرت به صورت تصادفی انتخاب و صفات مورد نظر اندازه‌گیری شدند. نتایج نشان داد، با افزایش سن مزرعه، وزن تر بوته و وزن خشک کلاله افزایش یافت و در مزرعه با سن پنج ‌سال بیشترین مقادیر از نظر صفات فوق مشاهده گردید در حالیکه میزان پروتئین های محلول، قندهای محلول و رنگیزه های فتوسنتزی کلروفیلی و کاروتنوئیدی در سال اول بیشترین مقدار و در سال پنجم کمترین مقدار را نشان دادند. تعداد ترکیبات ثانویه شناسایی شده با افزایش سن گیاه کاهش نشان داد بطوریکه در زعفران های یک ساله 26 ترکیب و پنج ساله 15 ترکیب شناسایی گردید. در گیاهان یکساله، پروپانوئیک اسید به میزان 05/18 درصد، در گیاهان دو ساله، کامفور سولفونیل‌کلراید (C10H15ClO3S) به میزان 9/37 و در گیاهان مزارع پنج ساله، سیکلو هگزا دی ان کربوکسی آلدهاید با 31/19 درصد عمده ترین ترکیبات تشکیل دهنده عصاره بودند. به طور کلی سن گیاه عامل مهمی در تعداد ترکیبات و نوع و درصد ترکیبات ثانویه موجود در گیاهان زعفران بوده و در موقع برداشت زعفران باید به این موضوع نیز توجه کرد.

چکیده گرایش روزافزون جوامع بشری به استفاده از داروهای دارای منشأ گیاهی سبب افزایش تقاضای مواد موثره گیاهان دارویـی شـده است. علیرغم پیشرفتهای زیاد در زمینه سنتز مصنوعی مواد موثره گیاهی، هنوز هم استخراج از منابع گیاهی تنها راه دستیابی بـه بسیاری از مواد دارویی ارزشمند است. دسته‌اى از آلکالوئیدها مواد مخدر طبیعى هستند که به عنوان تسکین دهنده و ضددرد شناخته شده‌اند؛ مانند مورفین و کدئین که از خشخاش به دست می‌آیند، متداول‌ترین داروهای ضددرد هستند. در حال حاضر نیاز سالانه کشور به مورفین 30 تن است که با افزایش جمعیت این رقم نیز افزایش می‌یابد. 70 درصد نیاز ایران از طریق واردات کنستانتره پوسته کپسول خشخاش (CPS; Concentrated Poppy Straw)و 30 درصد نیز از شیره تریاک و غیره تأمین می‌شود. حدود 5000 نوع آلکالوئید در 15درصد از گیاهان متعلق بـه 150خـانواده گیاهی شناخته شده که در این بین آلکالوئیدهای تروپانی نظیر هیوسیامین، آتروپین و اسکوپولامین دارای کـاربرد گـسترده‌ای در پزشکی می‌باشند.یکی از موارد عمده مصرف آلکالوییدهای خشخاش در صنایع دارویی، استفاده از آنها در فرآورده‌های ضد درد می‌باشد. امروزه تولید صنعتی آلکالوئیدهای تروپانی از طریق تکنیک‌های نوینی همچون کشت سلول و بافـت گیـاهی، هیبریداسیون سوماتیکی، مهندسی متابولیک، کشت در مقیاس وسیع و تجاری سازی آن با استفاده از بیورآکتورها توجه زیادی بـه خـود جلب کرده است. این مقاله به بررسی آلکالوئیدهای خشخاش و مسیرهای بیوسنتزی آنها می‌پردازد که می‌تواند در روشن کردن مسیر آینده تحقیقات در این زمینه مفید باشد.