زیست فناوری گیاهان دارویی

چکیده به منظور ارزیابی تأثیر اسید سالیسیلیک بر برخی ویژگی‌های مورفولوژیکی و خواص آنتی اکسیدانی کنگرفرنگی تحت تنش شوری، آزمایشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل سه سطح محلول پاشی اسید سالیسیلیک ( صفر (شاهد)، 200 و 400 میلی مولار) و شوری (صفر (شاهد)، 6 و 12 میلی مولار) بود. براساس نتایج اثرات متقابل، بیشترین مقدار تعداد و طول برگ، ارتفاع بوته، وزن تر بوته، وزن تر و خشک ریشه در گیاهان محلول­پاشی شده با 400 میلی مولار اسید سالیسیلیک حاصل شد و از طرفی بیشترین مقدار فنل، فلاونوئید و آنتی اکسیدان هم از محلول پاشی اسید سالیسلیک 400 میلی مولار و شوری 12 میلی مولار (به ترتیب 47/0، 56/0 و 24/31 ) به دست آمد. از طرفی نتایج نشان داد بیشترین مقدار کربوهیدرات در محلول پاشی با تیمار 400 میلی مولار اسید سالیسیلیک و 12 میلی مولار شوری بدست آمد. به‌طورکلی می­توان گفت تنش موجب تأثیرات مخرب بر گیاه شده و مصرف اسید سالسیلیک موجب افزایش تحمل به تنش شوری در گیاه کنگر فرنگی شد.

چکیده گیاه پروانش گیاهی چند ساله و دارویی از تیره خرزهره است.یکی از روش­های بهبود شرایط رویشی در مناطق خشک و بیابانی بررسی همزیستی ریشه گیاهان با قارچ میکوریزا می باشد. به همین منظور تحقیق حاضر بصورت فاکتوریل و در قالب طرح بلوک­های کاملا تصادفی با چهار تکرار در گلخانه پژوهشی دانشگاه یزد انجام شد.فاکتور های مورد بررسی شامل 1- تیمار قارچ با دو سطح (قارچدار و بدون قارچ) 2- تیمار تنش خشکی (شامل 100%، 75%، 50%، 25%) در نظر گرفته شد. بعد از گذشت سه ماه گلدانها تخریب و ویژگی های مرفولوژیکی شامل تعداد برگ، ارتفاع ساقه، اندازه بزرگ ترین طول ریشه، تعداد شاخه فرعی، شادابی و وزن تر و خشک اندام هوایی و ریشه، نسبت وزن خشک ریشه به اندام هوایی و نیز درصد کلونیزاسیون ریشه مورد اندازه گیری قرار گرفت.نتایج نشان داد تیمار قارچ به­جز نسبت ریشه به اندام هوایی به طور معنی داری وزن تر اندام هوایی، بزرگترین طول ریشه و شادابی را کاهش می دهد (05/0>p). با افزایش تیمار خشکی ارتفاع، تعداد برگ، وزن تر و خشک اندام هوایی، وزن تر و خشک ریشه، بزرگترین طول ریشه و شادابی به طور معنی داری کاهش یافت (05/0>p). نتایج نشان داد که این نوع قارچ در این مطالعه بیشترین تاثیر را بر روی اندام زیر زمینی و ریشه گیاه داشته و بیشترین مواد غذای و آب صرف تولید ریشه جهت استقرار بهتر گیاه شده است بنظر می­رسد با ادامه روند به سال ها بعد با افزایش حجم ریشه و کلونیزاسیون با قارچ های میکوریزا تغییرات مثبت بیشتری در گیاه پروانش اتفاق بیافتد.

چکیده کم‌آبیاری یکی از شیوه­های جدید برای کاهش میزان اثرات تنش خشکی است چراکه میزان آب در دسترس را می‌توان به‌صورت مدیریت‌شده در طول دوره رشد در اختیار گیاه قرار داد. به‌منظور بررسی تأثیر کم‌آبیاری بر دو توده بومی گیاه دارویی زنیان، آزمایش فاکتوریلی در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در سال زراعی 1396 در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه بیرجند انجام شد. فاکتورهای موردمطالعه شامل کم‌آبیاری در سه سطح کمبود رطوبت خاک (50، 75 و 100 درصد ظرفیت زراعی) و دو توده زنیان بیرجند و سیستان بود. در این آزمایش صفات رویشی شامل ارتفاع بوته، سطح برگ، اجزای عملکرد (تعداد چتر در بوته و وزن هزار دانه) و عملکرد کمی و کیفی اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد بین دو توده موردمطالعه تفاوت بسیار معنی‌داری برای صفات موردبررسی وجود داشته است. همچنین نتایج نشان داد که با تغییر سطوح کم‌آبیاری از 100 به 50 درصد ظرفیت زراعی عملکرد دانه، عملکرد اسانس، عملکرد بیولوژیک، وزن هزار دانه و تعداد چتر در بوته با کاهش همراه بوده است. بررسی اثرات متقابل نیز نشان داد که خصوصیات رشدی زنیان توده سیستان و همچنین عملکرد کمی و کیفی آن نسبت به توده بیرجند کمتر تحت تأثیر سطوح پایین کم‌آبیاری قرار گرفته است. در کل با توجه به نتایج حاصل می‌توان گفت توده سیستان در برابر کم‌آبیاری وضعیت بهتری دارد، هرچند درنهایت تفاوت معنی‌داری در عملکرد دانه، و نیز عملکرد اسانس، این دو توده  مشاهده نشد.

چکیده گیاه جینکو بیولوبا یکی از قدیمی­ترین موجودات زنده روی کره زمین است که به همین دلیل به فسیل زنده نیز شهرت دارد. این گیاه بومی کشور چین است و به واسطه ترکیبات ارزشمندی که در خود دارد نظیر جینکولیدها و بیلوبالید از دیرباز در طب سنتی چینی مورد استفاده بوده است. توجه جهانی به این گیاه اثرگذار در درمان، کنترل و حتی پیشگیری از طیف گسترده­ای از بیماری­ها نظیر دیابت، آلزایمر، ناتوانی­های جنسی، اختلالات تمرکز، بیماری­های عروقی و ایمنی باعث شده که کشورها به روش­های مبتنی بر بیوتکنولوژی جهت کشت آزمایشگاهی این گیاه ارزنده روی بیاورند. اولین گزارشات موفق علمی مبنی بر به کار بستن روش­های زیست فناوری در کشت جینکو به سال 1949 میلادی برمی­گردد، در سال­های پس از آن نیز روش­های مختلفی مورد بررسی قرار گرفتند که گرچه برخی با شکست روبه رو شد اما برآیند کلی این مطالعات به نتایج ارزنده­ای منتج شد که امروزه سنگ بنای کشت گسترده جینکو در جهان هستند. در این مقاله پیشینه و خاستگاه درخت جینکو همراه با بررسی نتایح گزارشات علمی منتشر شده جهانی در خصوص استفاده از بیوتکنولوژی در کشت و تکثیر آن در بازه زمانی 1957 تا سال2020 مورد بحث و بررسی قرار می­گیرد.

چکیده هر اندازه که بشر از عوارض جانبی آفت­کش­های شیمیایی مطلع می­شود، میزان تقاضا برای جایگزین­های طبیعی افزایش می­یابد. این مطالعه با هدف بررسی اثرات ضد باکتریایی عصاره­ی متانولی برگ گیاه حنا و نانو ذرات نقره با استفاده از عصاره آبی برگ گیاه حنا بر پاتوژن­های مهم گیاهی که معمولاً باعث آسیب­های غیر قابل جبران به محصولات کشاورزی می­شوند، مورد بررسی قرار گرفت. در این پژوهش، اثرات ضد باکتریایی غلظت­های مختلف عصاره­ی متانولی برگ گیاه حنا (50/۰، 25/0، 12/0، 06/0، 03/0 و ۰1/۰ میلی­گرم در یک میلی­لیتر دی متیل سولفوکسید (DMSO)) روی سه باکتری گرم مثبت (باسیلوس سوبتیلیس، استافیلوکوکوس اورئوس و راتایی باکتر توکسیکوس)، و پنج باکتری گرم منفی (اشرشیاکلی، سودوموناس آئروژینوزا، سودوموناس سیرینگه، سودوموناس ویریدی فلاوا و زانتوموناس کمپستریس) با استفاده از روش انتشار دیسک سنجیده شد. همچنین، سنتز نانو ذرات نقره در غلظت­های مختلف نیترات نقره، مقادیر مختلف عصاره، دما، زمان و pH واکنش انجام شد. اندازه و شکل ظاهری ذرات سنتز شده توسط تکنیک‌های پراکندگی دینامیکی نور (DLS) و میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM) تعیین گردید. یافته­ها نشان دادند که عصاره­ی متانولی برگ گیاه حنا اثر ضد باکتریایی بسیار خوبی روی همه­ی باکتری­های مورد آزمایش به استثنای سودوموناس آئروژینوزا و ویریدی فلاوا دارد. علاوه بر این، فعالیت ضد باکتریایی نانو ذرات سنتز شده با غلظت 01/0 مولار بر باکتری­های مورد آزمایش سنجیده شد و نتایج نشان داد که نانو ذرات بهینه شده در جهت خاصیت ضد باکتریایی مؤثر بوده است. همچنین، اندازه­ی نانو ذرات در حضور عصاره­ی آبی برگ گیاه حنا، 5/8 نانومتر به­دست آمد. نتایج این پژوهش نشان می­دهد که نانو ذرات می­توانند در حوزه­ی کشاورزی ارگانیک مورد توجه قرار گیرند.

چکیده مرزه گیاهی یک­ساله، از رده دولپه­ای­ها، تیرهLabiatae  ، جنس Satureja و گونه Hortensis  می­باشد که برای استخراج اسانس، اهداف دارویی و ادویه­ای کشت می­شود. به همین دلیل انتخاب روش مناسب جهت خشک ­کردن مرزه برای استحصال اسانس با کیفیت بالا ضروری است. این آزمایش با هدف بررسی تاًثیر زمان برداشت و روش­های خشک­ کردن  بر صفات کمی و کیفی گیاه مرزه در سال 1396 انجام شد. در این آزمایش اثر زمان برداشت (شروع ­گلدهی، گلدهی ­کامل و بعد از گلدهی) و روش­های خشک ­کردن (خشک­ کردن با مایکروویو در توان­های 90، 180، 360، 600 و 900 وات، در آون در دماهای 45، 60 و 75 درجه سانتی­گراد و خشک ­کردن در سایه و آفتاب) مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس نتایج آزمایش در بررسی اثر زمان برداشت، بیشترین عملکرد تر و خشک در زمان بعد از گلدهی و کمترین عملکرد تر در زمان شروع­ گلدهی به­دست آمد. از بین سه زمان برداشت، مرحله بعد از گلدهی دارای بیشترین اسانس و کم­ترین میزان اسانس به قبل از گلدهی اختصاص یافت. درصد مهارکنندگی رادیکال­های آزاد با افزایش سن گیاه افزایش یافت. میزان فلاونوئیدها در زمان برداشت بعد از گلدهی، نسبت به شروع ­گلدهی و گلدهی کامل بیشتر بود. بیشترین میزان اسانس گیاه مرزه در روش خشک­ کردن در سایه و کمترین میزان برای مقدار اسانس در روش خشک ­کردن با آون در دمای 60 و 75 درجه سانتی­گراد با صفر گرم اسانس مشاهده شد. پس از روش خشک ­کردن در سایه، بیشترین مقدار اسانس گیاه مرزه در روش مایکروویو 90 وات و در آفتاب به­دست آمد

چکیده گیاه بومادران هزار برگ با نام علمی  Achillea millefolium  متعلق به جنس  Achillea و خانوادۀ Asteraceae می باشد که به علت تنوع رویشگاه و پراکندگی وسیع در کشور یکی از شناخته­ترین  و در دسترس­ترین گونه­های جنس بومادران می­باشد که مورد مصرف  در طب سنتی بویژه درمان التهابات دستگاه گوارش دارد، به منظور بررسی ترکیبات اسانس در رویشگاه همایون واقع در ارتفاعات شمالی شهر زنجان پس از انتخاب نمونۀ مناسب گیاهی، کل پیکرۀ رویشی گیاه در مرحلۀ تمام گل برداشت و پس از خشک شدن در سایه اتاق به شکل مخلوط همگن پودر شده و اسانس آن به روش تقطیر با آب استخراج گردید. سپس اجزاء تشکیل دهنده اسانس با استفاده از دستگاه کروماتوگرافی گازی متصل به طیف نگار جرمی مورد شناسایی و اندازه­گیری مقدار اجزاء قرار گرفت. نتایج حاصل نشان داد که اسانس حاصل از پیکرۀ رویشی خشک گیاه دارای رنگ سفید با بازده 74/0 درصد بود، نتایج GC-MS نشان داد که اسانس این گیاه در منطقه مورد نظر ازترکیب 105 ماده تشکیل شده است که 10 ترکیب نماینده 78/50 درصد کل اسانس بودند .مهمترین ترکیبات شناسایی شده در اسانس عبارت از: بتا-پینئین (71/4%)، 1و8-سینئول (اکالیپتول) (64/8%)، (+)2بورنانون (57/2%) ،بورنئول (23/4%)، کاریوفیلین (11/2%) ، بتانرولیدول (78/7%)، کاریوفیلن­اکسید (89/4%)، فرانسول (87/9%)، 7-اپی–ایودیسمول (46/2%)و کسانیل استات (52/3%) بودند. سزکوئی­ترپن فرانسول برای اولین بار از این گیاه در منطقۀ زنجان با مقدار 87/9 درصد گزارش گردید که به علت اثرات ضد توموری آن شایان توجه می­باشد.

چکیده گیاه دارویی مورد (Myrtus communis)  یکی از گونه ­های گیاهی مهم و دارویی  بین درختچه­ های دارویی است که شامل حدود 50 گونه بومی حوضه مدیترانه می­شود.  تکثیر این گیاه به دلیل داشتن پوسته سخت و غیر قابل نفوذ بذر با دشواری­های بسیاری همراه است. درصد ریشه ­زایی اندک  قلمه از عمده ترین محدودیت­های قلمه ­زنی آن است. کشت بافت و به تبع آن تولید کالوس در شرایط درون شیشه­ ای یکی از فرایندهای مهم در کشاورزی مولکولی می­باشد. در این تحقیق اثر غلظت­های مختلف تنظیم کننده رشد 2 و4-دی کلروفنوکسی استیک اسید (2,4-D) در چهار سطح (0، 1، 2 و 3 میلی­گرم در لیتر) بر سه نوع ریزنمونه برگچه، ساقچه و ریشه­ چه در قالب آزمایشات فاکتوریل بر پایه طرح کاملا تصادفی در سه تکرار در محیط غذایی موراشیک- اسکوگ مورد مطالعه قرار گرفت. بر اساس نتایج بدست آمده، درصد کالوس­زایی در ریزنمونه برگچه به میزان ۹۰  درصد نسبت به سایر ریزنمونه­ های مورد آزمایش بیشتر و همچنین میزان نسبی کالوس تشکیل شده برگچه در غلظت ۳ میلی­گرم بر لیتر از سایر تیمارها حداکثر بوده ولیکن تفاوت معنی­داری در سطوح هورمونی ۱ و ۲ میلی گرم بر لیتر (2,4-D) مشاهده نشد. نتایج این تحقیق می­تواند در راستای تولید متابولیت­های ثانویه دارویی در شرایط درون شیشه­ ای مورد بهره­برداری محققین مربوطه قرار گیرد.