زیست فناوری گیاهان دارویی

چکیده نسترن وحشی (Rosa canina) یک گیاه دارویی است که میوه‏ های آن خواص دارویی زیادی دارد که برای بسیاری از مردم به ویژه در ایران ناشناخته است. تکثیر درون شیشه‏ ای نسترن وحشی نقش بسیار مهمی در تکثیر سریع گونه ­هایی با خصوصیات مطلوب و تولید گیاهان سالم و عاری از بیماری دارد. ویتامین‏های بکار برده شده در محیط کشت و نوع تنظیم کننده رشد گیاهی از مهمترین عوامل در ریزازدیادی گیاهان هستند. بنابراین، پژوهش حاضر به منظور بررسی تأثیر غلظت‏های مختلف بنزیل آمینو پیورین (BAP) و ویتامین‏های محیط کشت‏های مختلف (MS و LS) بر پرآوری ریزنمونه گره نسترن وحشی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی انجام شد. نتایج این پژوهش نشان داد که بیشترین درصد پرآوری (90‏%) و همچنین بیشترین تعداد نوساقه (4.57) در تیمار 0.5 میلی‏گرم در لیتر BAP در ویتامین محیط کشت MS مشاهده شد، در حالی‏که بالاترین تعداد گره با میانگین  4.26 گره در تیمار 1 میلی‏گرم درلیتر BAP در ویتامین محیط کشت MS بدست آمد. به عنوان یک نتیجه گیری کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که ویتامین محیط کشت MS نسبت به محیط کشت LS تأثیر بهتری در پرآوری ریزنمونه گره نسترن وحشی دارد.

چکیده ریشه‌های مویین القا شده به وسیله‌ی باکتری Agrobacterium rhizogenes به علت پایداری و تولید زیاد ریشه‌ها در شرایط کشت بدون هورمون و در زمان کوتاه، بافتی مناسب برای تولید متابولیت‌های ثانویه است. شنبلیله از جمله گیاهان دارویی ارزشمند از تیره‌ی Fabaceae می‌باشد. برگ‌های شنبلیله حاوی کلسیم، آهن، فسفر، کاروتن، اسید‌آسکوربیک، پروتئین، تیامین و ریبوفلاوین می‌باشد. همچنین این گیاه به طور گسترده‌ای به‌عنوان گیاه ضد‌دیابت، پایین آورنده‌ی قند خون و کلسترول، ضدسرطان، ضد‌باکتری و چاشنی غذا مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این تحقیق، ریشه‌های مویین از طریق ریزنمونه‌ی گیاهچه‌ی کامل و کوتیلدون و هیپوکوتیل به روش تزریقی توسط A. rhizogenes سویه‌ها‌ی A4،ATCC11325  و ATCC15834 تولید شدند. تأثیر نوع سویه باکتری و نوع ریزنمونه (گیاهچه‌ی کامل، هیپوکوتیل و کوتیلدون) برکارایی ریشه‌های مویین بررسی شد. ریز نمونه‌ها در محیط کشت B5 در قالب طرح پایه کاملاً تصادفی در چهار تکرار کشت شده و ریشه‌های مویین بعد از گذشت دو الی سه هفته در ریزنمونه‌های تلقیح شده با باکتری ظاهر شدند. بیشترین میزان تراریختی (93 درصد) و تعداد ریشه‌های مویین (10.43عدد ریشه) و بیشترین طول ریشه (6.64 سانتی متر) در ریزنمونه‌ گیاهچه‌ی کامل 10 روزه و سویه A4 مشاهده شد و در ریزنمونه‌ی هیپوکوتیل در هر سه سویه ریشه‌ها‌ی مویین مشاهده نشد.

چکیده گیاه گلرنگ (Carthamus tinctorius ) متعلق به خانواده Asteraceae دارای رنگدانه­ های کینوشالکونی است که خاصیت دارویی دارند. این رنگدانه ­ها در گل این گیاه فراوان هستند ولی دیده شده که ریشه­ این گیاه در شرایط  in vitro توان تولید بالای این رنگدانه ­ها را دارد. یکی از راه­های افزایش تولید متابولیت­های ثانویه در کشت بافت استفاده از الیسیتورهای متفاوت می­ باشد. در این مطالعه از نانوذرات کیتوزان به عنوان یک الیسیتور استفاده شد. ریشه ­های رشد کرده ابتدا در محیط موراشینگ و اسکوگ (MS) مایع برای تولید انبوه به صورت استاتیک کشت داده شدند. سپس ریشه ­ها همراه با نانوذرات کیتوزان (0، 1، 2 و 4 درصد) واکشت داده شدند. بعد از 20 روز رنگدانه ­های زرد محیط و ریشه با روش اسپکتروفتومتری اندازه­ گیری شد و نتایج نشان داد که نانوذرات کیتوزان تأثیر منفی بر رشد نداشته و باعث افزایش نشت رنگدانه به محیط کشت شده است. تأثیر نانوذرات کیتوزان بر رهاسازی متابولیت­ های گلرنگ به محیط کشت می ­تواند باعث آسان ­تر شدن انتقال متابولیت­ها بدون تخریب ریشه ­ها باشد و این یک مزیت قابل توجه برای تولید در شرایط in vitro  می ­باشد.

چکیده به منظور تعیین بهترین محیط کشت و ترکیب هورمونی جهت شاخه زایی و ریشه زایی ریزنمونه های گل محمدی آزمایشی به صورت فاکتوریل و در قالب طرح کاملاً تصادفی با 5 تکرار در آزمایشگاه کشت بافت گیاهی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد در سال 1395 انجام شد. در مرحله اول آزمایش باززایی شاخساره ها در پاسخ به ترکیب محیط کشت و ترکیب هورمونی آنها مورد بررسی قرار گرفت. فاکتور های مورد بررسی شامل: سطوح مختلف تنظیم کننده های رشد BAP در 5 سطح (0، 0.5، 1، 1.5 و 2 میلی گرم درلیتر) و NAA درسه سطح (0، 0.1 و 0.5 میلی گرم درلیتر) و محیط کشت (MS و WPM) بود، به همین منظور از قطعات تک گره ساقه گیاهان پرورش یافته در گلخانه به منظور تهیه ریزنمونه استفاده شد. نتایج نشان داد که تفاوت معنی داری بین محیط های کشت مورد استفاده و غلظت های مختلف تنظیم کننده رشد در رابطه با ویژگی های باززایی شاخساره وجود داشت. بیشترین طول شاخساره در محیط کشت  WPM مشاهده و درصد باززایی و تعداد شاخساره در هردو محیط یکسان بود. اثر متقابل دو تنظیم کننده رشد نشان داد تیمار 2 میلی گرم  BAP  و بدون NAA دارای بیشترین طول شاخساره بود. بهترین تیمار جهت طول شاخساره محیط کشت WPM به همراه غلظت هورمونی 5/1 میلی گرم در لیتر BAP با 0.5 میلی گرم در لیتر NAA بود و با تیمار محیط کشت WPM به همراه غلظت هورمونی 2 میلی گرم در لیتر BAP با 0.1 میلی گرم در لیتر NAA تفاوت معنی داری نداشت. بیشترین تعداد شاخساره درمحیط کشت WPM به همراه تیمار هورمونی 2 میلی گرم در لیتر BAP و 0.1 میلی گرم در لیتر NAA  بود که با تیمار محیط کشت MS با 2 میلی گرم , BAPبدون مصرف NAA در یک سطح اماری بود. کاربرد تنظیم کننده رشد NAA در محیط کشت باعث کاهش درصد باززایی شاخساره شد. بیشترین درصد باززایی شاخساره در غلظت 2 میلی گرم درلیتر BAP بدون هورمون NAA در محیط WPM و محیط MS با 1 میلی گرم BAP  و بدون NAA مشاهده شد.  در مرحله دوم آزمایش واکنش محیط های کشت به غلظت های مختلف تنظیم کننده IBA  (یک، دو و سه میلی لیتر) منظور ریشه زایی شاخساره ها مورد ارزیابی قرار گرفت و نتایج نشان داد که محیط MS حاوی 1 میلی گرم IBA. دارای بیشترین شاخص های ریشه زایی بود.

چکیده استفاده از گیاهان به عنوان دارو پیشینه­ بسیار قدیمی دارد و در تمام تمدن­ های گذشته از آن­ها به عنوان داروهای گیاهی استفاده می­ کردند. بارهنگ یکی از جنس ­های خانواده پلانتاجیناسه و گیاهی دارویی است. بارهنگ کبیر (Plantago major) یکی از با ارزش­ترین گونه­ های این جنس است و متابولیت­های ثانویه باارزشی دارد. ریزنمونه ­های برگ، ساقه و ریشه این گیاه در شرایط درون شیشه ­ای بر روی محیط (MS) با ترکیب غلظت­های مختلفی از تنظیم کننده ­های رشدی TDZ  و  IBA کشت گردیدند. بعد از چهار هفته، درصد کالوس زایی و باززایی ریزنمونه­ ها محاسبه شدند. بیشترین درصد کالوس ­زایی (100%) در سطح 2:1 میلی­گرم بر لیتر TDZ: IBA در هر سه ریزنمونه و بیشترین باززایی(100%)  در برگ­ها و در ترکیبات هورمونی 1.5:0 میلی­گرم بر لیتر TDZ: IBA ، 1 :1.5 میلی­گرم بر لیتر  TDZ: IBA بترتیب با درصد باززایی مستقیم (30% و 69.05 %) و 2 :5/1 میلی­گرم بر لیتر TDZ: IBA ، 2:1 میلی­گرم برلیتر TDZ: IBA  با درصد باززایی غیر مستقیم ) 33/83% و 100%) نشان داده شد. غلظت 2:1 میلی­گرم بر لیتر TDZ: IBA توانست بیشترین درصد باززایی و کالوس را در هر سه ریزنمونه نشان دهد و بالاترین فراوانی در تعداد شاخه در محیط حاوی 1:2 میلی­گرم بر لیتر TDZ: IBA (برگ 67/41) و 2:2 میلی­گرم بر لیتر  TDZ: IBA (ساقه 21) و (ریشه 9 ) مشاهده گردید. گیاهچه ­های باززا شده برای ریشه زایی به محیط 0.5 میلی گرم بر لیتر  IBA انتقال یافتند و گیاهچه­ های ریشه دارشده به گلدان­های حاوی پیت ماس و پرلیت (80:20%) منتقل شدند و در فواصل منظم با محلول هوگلند و آب مقطر آبیاری گردیدند.  نتایج ما نشان داد که باززایی­ ها از نوع شاخه های جانبی (Adventitious shoot) هستند و گیاه بارهنگ کبیر پتانسیل بالایی برای باززایی دارد و ریزنمونه برگ این گیاه در مقایسه با ریزنمونه های دیگر باززایی بهتری را نشان دادند.

چکیده جنس .Thymus L یکی از بزرگترین جنس های خانواده نعنا و گیاهان آروماتیک  است. گیاهان این جنس به دلیل دارا بودن اسانس­ های روغنی ارزش تجاری دارند. گونه Thymus eriocalyx  یکی از گونه های این جنس است که انحصاری فلات ایران است. به منظور بررسی های مولکولی در افراد جمعیت های گونه Thymus eriocalyx در ایران، 10 رویشگاه در استانهای لرستان، مرکزی، همدان، کرمانشاه و کردستان انتخاب شد (با استفاده از روش DSS) (تعداد 50 نمونه گیاهی). تعداد 15 پرایمر 10 نوکلئوتیدی انتخاب گردید. داده های مولکولی بر اساس آزمایشات RAPD، جمعیت ها را در 5 گروه مجزا قرار داد. آغازگرهای مورد استفاده 71 باند ایجاد کردند که 68 باند پلی مورفیسم نشان دادند. آغازگرهای OPA-05، OPA-17، OPD03 و OPE-20 با داشتن بالاترین درصد پلیمورفیسمی و شاخص نشانگری، دارای قابلیت بسیار خوبی برای بررسی تنوع ژنتیکی در گونه مورد مطالعه بودند. جمعیت های p2 و p7 بیشترین آلل مؤثر و جمعیت p9 کمترین آلل مؤثر را دارا بودند. بیشترین و کمترین میزان میانگین هتروزیگوسی مورد انتظار به ترتیب متعلق به جمعیت P2 و P9 بود. بیشرین تشابه ژنتیکی بین دو ژنوتیپ  P2و P3 و کمترین تشابه ژنتیکی بین دو ژنوتبپ P2 و P10 مشاهده شد. نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده‌ها (AMOVA) نشان داد که میزان تنوع در درون جمعیت های این گونه (68%) از میزان تنوع در بین جمعیت ها (32%) بیشتر است که این حقیقت، اهمیت گزینش تک بوته و توجه به افراد در برنامه های اصلاحی آویشن را ثابت می کند.

چکیده در مطالعه حاضر هفت جمعیت بومی گیاه بن ­سرخ (مجموعاً 70 نمونه) از سه استان غرب ایران مورد مطالعه قرار گرفت. از نشانگرهای مولکولی ISSR جهت تعیین میزان تنوع ژنتیکی  و ساختار جمعیت بن­سرخ استفاده شد. از تعداد 14 آغازگر بکار برده شده در این مطالعه 94 باند با وضوح بالا بدست آمد (با میانگین 6.7 باند برای هر آغازگر) که از آنها 84 باند (91.4 %) چند شکل  بودند. تجزیه­ خوشه­ ای بر پایه ماتریس تشابه ژنتیکی جاکارد  و با روش UPGMA، نمونه های بن­ سرخ را به 8 گروه تقسیم نمود. تجزیه به مختصات اصلی (PCOA) نتایج تجزیه خوشه­ ای را تا حد زیادی تأیید نمود. مقدار تشابه ژنتیکی نمونه ­ها در دامنه­ ای از صفر تا 0.75 بدست آمد. بیشترین شباهت ژنتیکی (0.75) مربوط به دو نمونه از جمعیت سقز و کمترین (صفر) متعلق به یک نمونه از جمعیت اراک با دو نمونه از جمعیت مهاباد مشاهده شد. در بررسی ساختار ژنتیکی جمعیت­ها با استفاده از نرم افزار STRUCTURE جمعیت­ها به چهار زیرجمعیت تقسیم شدند. آغازگر IS5 با شاخص نشانگری MI 2.41، آغازگر IS24 با قدرت تفکیک Rp 6.49 و آغازگر IS20 با میانگین اطلاعات چند شکل 0.36 PIC به عنوان آغازگرهای برتر در این مطالعه شناخته شدند. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که استفاده از نشانگر ISSR یک روش کارآمد و قدرتمند مولکولی در پیمایش تنوع ژنتیکی گیاه بن ­سرخ می ­باشد. یافته­ های این پژوهش می­ تواند در برنامه ­های به­ نژادی بن­سرخ در آینده به ویژه روش­های مبتنی بر تلاقی استفاده شود.

چکیده یکی از ترکیب­ های مهم گیاهان دارویی اسانس­ ها هستند که دارای اثرات بیولوژیکی فراوانی می ­باشند و استفاده از این ترکیبات طبیعی در کنترل آفات و بیماری‎های گیاهی، یکی از راهکارهای کاهش مخاطرات زیست محیطی است. در این آزمایش، اثر بازدارندگی غلظت­ های مختلف اسانس گیاه دارویی پونه (Mentha pulegium L) متعلق به تیره نعناعیان که از جمله گیاهان دارویی مهم، پرمصرف و اقتصادی ایران است، علیه رشد قارچ ­های بیماری­زای گیاهی Fusarium equiseti، Fusarium cerealis، Fusarium graminearum، Fusarium oxysporum f.sp. lentis، Fusarium proliferatum، Aspergillus niger، Botrytis cinerea و  Sclerotinia sclerotiorum بررسی گردید. این پژوهش به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی و با سه تکرار اجرا شد. در این آزمایش، اسانس استخراج شده با دستگاه کلونجر در غلظت­های 0.02، 0.05، 0.1، 0.2، 0.4، 0.6، 0.8، 1، 1.5، 2 و 2.5 میلی­لیتر بر لیتر محیط کشت PDA مورد استفاده قرار گرفت و محیط کشت بدون اسانس به­عنوان شاهد در نظر گرفته شد. نتایج این تحقیق نشان داد که اسانس گیاه پونه تأثیر معنی‌داری در بازدارندگی از رشد قارچ­ های بیماری­زا دارد و با افزایش غلظت، اثر بازدارندگی به طور معنی‌داری افزایش می­ یابد، به طوری‌ که بیشترین اثر بازدارندگی (IP) از رشد قارچ­ ها در غلظت­ های 2.5، 2، 1.5، 1، 0.8 و 0.6 میلی‌لیتر اسانس بر لیتر محیط کشت مشاهده شد.

چکیده شناخت گیاهان یک منطقه و خواص دارویی آن­ها، برای شناخت تنوع زیستی، استفاده از گیاهان، سلامتی انسان و پیشرفت داروسازی اهمیت دارد. شمال بخش مرکزی ساوه منطقه ­ای کوهستانی است. شناسایی گونه های گیاهی این منطقه در سال­های 1394 و1395)، با جمع ­آوری نمونه، تهیه عکس و فیلم و مقایسه مشخصات گیاه با فلور ایران و در برخی موارد با کلیدهای شناسایی مربوطه و خواص دارویی با استفاده از منابع مختلف شامل مقاله و کتاب مشخص شد. تیره میخک با جنس­ها و گونه­ های متعدد یکی از تیره ­های مورد توجه در شمال بخش مرکزی ساوه بود. از این تیره، 13 جنس با 19 گونه شناسایی شد که دو گونه آن با داده ­های موجود در حد جنس شناسایی شد. اکثر گونه ­های شناسایی شده تاکنون از استان مرکزی و به و به ویژه این منطقه گزارش نشده­اند. برخی از گونه­ های میخک در این منطقه، دارای خواص دارویی شناخته شده بودند ولی خواص برخی دیگر مثل میخک فری، اکثر سیلن­ها، دانه مرغ دو شاخه، مرواریدی تالشی، چاچار دانه سفید، غشایی سنگ شکن، هولوستیوم و چند گونه که در حد جنس شناسایی شدند، هیچ خاصیت دارویی تعریف نشده است. نتایج نشان داد که شرایط منطقه برای رشد برخی گیاهان دارویی و خوراکی مناسب بوده و پژوهش روی خواص دارویی و خوراکی این گونه ­ها که به فراوانی در منطقه رویش دارند، ضروری، می ­باشد.

چکیده گل راعی (Hypericum perforatum) یک گیاه گلدار و چند ساله با خواص دارویی با‌‌‌‌‌‌ ارزش است. سیستم‏ های درون شیشه‏ ای، ابزاری مهم برای بدست آوردن گیاهان یکنواخت ژنتیکی است که در نهایت می ‏تواند به عنوان منبعی از ترکیبات دارویی مطلوب باشد، تحقیق حاضر با هدف دستیابی به یک پروتکل باززایی کاراتر جهت استفاده در برنامه‏ های مهندسی ‏ژنتیک این گیاه انجام شد. در این تحقیق اثرات سطوح مختلف نانو ذرات نقره (0، 1،0.5، 2.5 و 5 میلی‏ گرم در لیتر) و اثر متقابل آن با تنظیم کننده های رشد و ریزنمونه بر باززایی این گیاه در شرایط درون شیشه‏ ای در قالب یک آزمایش فاکتوریل بر پایه طرح کاملاً تصادفی در سه تکرار و پنج ریزنمونه در هر تکرار مورد بررسی قرار گرفت. براساس نتایج بدست آمده، غلظت هورمونی 1.5 میلی‏ گرم در لیتر (CPPU) N-(2-Chloro-4-pyridyl)-N'-phenylurea و 1 میلی‏ گرم در لیتر ایندول استیک اسید مناسب‏ترین غلظت برای باززایی گل راعی بود. غلظت 1 میلی‏گرم در لیتر نانو ذرات نقره در ریزنمونه برگ باعث افزایش طول شاخساره در گل راعی شد ولی غلظت‏ بالای نانو ذرات نقره (5 میلی‏گرم در لیتر) باعث کاهش معنی‏ دار باززایی گردید. همچنین شاخساره‏ های برگ گل راعی روی محیط 1/2 MS که حاوی 1 میلی‏ گرم در لیتر IBA بودند ریشه ‏زایی مناسبی نشان دادند.